Nowelizacja w zasiłkach czyli co zrobią przedsiębiorcze mamy

Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz niektórych innych ustaw (Druk 2832), uchwalony przez Sejm 15 maja 2015 roku, wprowadza kilka zmian. Novum ma być wprowadzenie elektronicznych zwolnień lekarskich, jednak zdaje się, że ważniejszą dla ubezpieczonych będą zmiany dotyczące zasad obliczania podstawy wymiaru zasiłków. Można natomiast przyznać, że obie ww. zmiany są wyrazem nieufności ustawodawcy wobec działań ubezpieczonych.

Obecne zasady

W przypadku choroby ubezpieczony zamiast wynagrodzenia może liczyć na zasiłek chorobowy. Podstawę obliczenia jego wysokości stanowi tzw. podstawa wymiaru zasiłku. Według dotychczasowych zasad podstawę wymiaru zasiłku dla pracowników stanowi przeciętne wynagrodzenie z ostatnich 12 miesięcy poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Jeżeli pracownik jest ubezpieczony krócej niż 12 miesięcy, to podstawę wymiaru oblicza się jako przeciętne wynagrodzenie z tego okresu. Zasady te stosuje się odpowiednio do ubezpieczonych niebędących pracownikami, czyli np. do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Nowe zasady

Właśnie dla takich osób, tj. osób dla których podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe stanowi kwota zadeklarowana, nowelizacja wprowadza nowy sposób obliczania podstawy wymiaru zasiłku w przypadku, gdy przed rozpoczęciem pobierania zasiłku byli ubezpieczeni przez okres krótszy niż 12 miesięcy.

W takim przypadku podstawa wymiaru ustalana będzie jako suma przeciętnej najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe (wynosi ona 60% przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia miesięcznego) oraz kwoty stanowiącej iloczyn 1/12 przeciętnej kwoty zadeklarowanej jako podstawa wymiaru składek, w części przewyższającą najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz liczby miesięcy, w których osiągnięto przychód, podlegający uwzględnieniu w wymiarze zasiłku. Mówiąc w uproszczeniu – podstawę wymiaru zasiłku będzie stanowiła najniższa podstawa wymiaru zasiłku oraz średnia nadwyżka kwoty zadeklarowanej ponad tę podstawę.

Ponadto, w przypadku przerw w podleganiu ubezpieczeniu, brane będą pod uwagę wcześniejsze okresy ubezpieczenia, jeżeli przerwa w ubezpieczeniu nie trwała dłużej niż 30 dni. Suma miesięcy z okresu ubezpieczenia, w którym powstała niezdolność do pracy oraz okresów sprzed przerwy nie może przekraczać 12 miesięcy.

Przyczyna i cel nowelizacji

Nowelizacja jest odpowiedzią na praktykę „przedsiębiorczych mam”, rejestrujących działalność gospodarczą na niedługi czas przed porodem lub tych, które wprawdzie działalność prowadziły, jednak przed porodem postanowiły zadeklarować wyższą podstawę wymiaru, żeby następnie pobierać zasiłek macierzyński w wyższej wysokości.

Praktyka polegająca na opłacaniu przez krótki okres – 1-2 miesięcy składek od wysokiej podstawy wymiaru została wprost wskazana w uzasadnieniu ustawy nowelizującej jako nadużycie, której nowelizacja ta ma zapobiegać.

Zgodnie z nowymi zasadami – im krótszy okres ubezpieczenia, tym bardziej podstawa wymiaru zasiłku będzie zbliżona do minimalnej podstawy wymiaru. Podstawa wymiaru będzie zwiększać się z każdym kolejnym miesiącem ubezpieczenia, aż zrówna się ze średnim przychodem osiąganym przez ostatnie 12 miesięcy. Opłacenie wyższej stawki przez bardzo krótki okres w zasadzie nie będzie się „opłacało” i w niewielkim stopniu wpłynie na podwyższenie świadczenia.

Podobnie, niewiele da nagłe podwyższenie podstawy wymiaru. Korzystając z dotychczasowych regulacji, osoby faktycznie prowadzące działalność gospodarczą i opłacające od niej najniższe składki, następnie przerywały ubezpieczenie, żeby po przerwie przez krótki okres opłacić wysokie składki i zacząć pobierać świadczenie także w wyższej wysokości. Zgodnie z obecnymi przepisami, w takim przypadku brany pod uwagę był tylko późniejszy okres ubezpieczenia, czyli dla ustalenia wysokości zasiłku miarodajna była tylko ta wyższa podstawa wymiaru składek.

Według nowych zasad, jeżeli przerwa nie będzie trwała dłużej niż 30 dni, to poprzednie okresy ubezpieczenia zostaną wzięte pod uwagę do wyliczenia podstawy wymiaru, co znowu pozwoli uśrednić (w powyższym przypadku – obniżyć) wysokość świadczenia. Jeżeli natomiast przerwa będzie dłuższa niż 30 dni to zastosowanie znajdzie reguła pierwsza, czyli podstawę wymiaru będzie stanowić minimalna podstawa wymiaru powiększana zaledwie o część nadwyżki wskazaną przez ubezpieczonego ponad tę kwotę za każdy kolejny miesiąc ubezpieczenia.

Powyższe zmiany wynikają także z tego, że w świetle dotychczasowych przepisów oraz orzecznictwa Sądu Najwyższego, ZUS nie mógł kwestionować kwoty zadeklarowanej (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 roku, sygn. akt II UZP 1/10), czyli wysokości podstawy wymiaru składek, o ile mieściła się ona w granicach określonych w przepisach. ZUS mógł jedynie podważać istnienie tytułu do podlegania ubezpieczeniem wskazując na pozorność prowadzenia działalności gospodarczej. Skutkowało to odmową objęcia ubezpieczeniem społecznym osób, które założyły działalność tylko w celu uzyskania świadczeń, ale także tych, które faktycznie prowadziły działalność, a dokonały przed uzyskaniem prawa do świadczenia podwyższenia podstawy wymiaru. W przypadku tych drugich – tak drastyczne rozwiązanie było jednak niesprawiedliwe.

Kwestie intertemporalne

Zgodnie z projektem nowelizacji, przepisy dotyczące powyższych zagadnień maja wejść w życie pierwszego dnia czwartego miesiąca następującego po miesiącu ogłoszenia ustawy. Uwagę należy zwrócić jednak nie tylko na skomplikowane określenie tego momentu, ale także na zagadnienia intertemporalne.

Nowelizacja zakłada bowiem, że zasiłki, do których prawo zostanie nabyte przed dniem jej wejścia w życie, będą wypłacane zgodnie z dotychczasowymi przepisami. Jeżeli natomiast po wejściu w życie przepisów nastąpi zmiana rodzaju pobieranego zasiłku (np. z zasiłku chorobowego na macierzyński) to jego wysokość zostanie ustalona w oparciu o nowe przepisy. Oznacza to, że możliwe będą sytuacje, gdy ubezpieczony opłaci przez kilka miesięcy wysoką składkę na ubezpieczenie chorobowe, co pozwoli mu pobierać zasiłek chorobowy w odpowiadającej jej korzystnej wysokości, natomiast przejście na zasiłek macierzyński po wejściu w życie nowelizacji spowoduje obniżenie świadczenia, ponieważ zostanie on wyliczony na nowych zasadach.

Inne zmiany w zasiłkach macierzyńskich

Niewątpliwie pozytywną zmianą, która ma zostać wprowadzona omawianą ustawą nowelizacją, jest nowa regulacja prawa ubezpieczonego-ojca lub ubezpieczonego członka najbliższej rodziny do zasiłku macierzyńskiego w przypadku śmierci matki, porzucenia przez nią dziecka lub niemożności sprawowania przez nią opieki nad dzieckiem z uwagi na jej niezdolność do samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z dotychczasowymi przepisami w każdym przypadku, gdy to ojciec chciał skorzystać z zasiłku urlopu macierzyńskiego (a tym samym zasiłku macierzyńskiego), konieczne było legitymowanie się zarówno przez matkę, jak i przez ojca, ich własnym tytułem do ubezpieczenia społecznego.

We wskazanej wyżej sytuacji dochodziło do tego, że ubezpieczony-ojciec wobec braku (nieubezpieczonej) matki, musiał zrezygnować ze świadczenia pracy, aby zająć się dzieckiem, jednak nie miał w związku z tym prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Dzięki nowelizacji, w takich przypadkach,  do skorzystania z zasiłku macierzyńskiego przez ubezpieczonego-ojca lub członka rodziny, który przewie przerwie działalność zarobkową w celu sprawowania opieki nad dzieckiem, wystarczy jego własny tytuł do ubezpieczenia.

Proces legislacyjny dotyczący omawianej nowelizacji jest jeszcze w toku, jednak z uwagi na to, że najbardziej uderza w świadczenia (zasiłki macierzyńskie) pobierane przez długi okres, a także ze względu na określenie w skomplikowany sposób momentu wejścia w życie tych przepisów, ważne jest, żeby ubezpieczeni zdawali sobie sprawę, jakie zmiany ich czekają i tym samym uniknęli zaskoczenia, kiedy dojdzie do wypłaty świadczenia z ubezpieczenia społecznego pod rządami nowych przepisów.

Katarzyna Kamińska

W Kancelarii zajmuje się prawem korporacyjnym oraz prawem pracy, z uwzględnieniem zagadnień dotyczących problematyki ubezpieczeń społecznych

Czytaj dalej...

Kancelaria rozwija praktykę transakcyjną, nieruchomościową i okołogiełdową.

Obsługując ponad 100 podmiotów gospodarczych rozwija także praktykę korporacyjną.

Kancelaria Prawa Pracy, FATCA i Prawo Piłki Nożnej to kolejne dziedziny specjalizacji Kancelarii. Kancelaria i jej prawnicy rozwinęli szereg węższych, ścisłych specjalizacji prawniczych, opierając je na dotychczas zdobytym w tego typu sprawach doświadczeniu.

 Do góry