Umowa uaktywniająca jako forma zatrudnienia niani

Zatrudnienie polegające na opiece nad dziećmi jest popularnym zajęciem, najczęściej jednak  wykonywanym nieformalnie. Wyjściem naprzeciw takiej sytuacji miała być ustawa o opiece nad dziećmi do lat 3 z dnia 4 lutego 2011 roku (tj. Dz.U. z 2013 r. poz. 1457) (dalej jako „Ustawa”).

Ustawa wprowadziła tzw. umowy uaktywniające oraz definicję niani, a oba pojęcia są ze sobą powiązane. Zgodnie z art. 50 ust. 1 Ustawy, nianią jest osoba fizyczna sprawująca opiekę nad dziećmi na podstawie umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. Umowa taka stanowi właśnie umowę uaktywniającą. Jej nazwa oddaje cel Ustawy, czyli „zalegalizowanie” zatrudnienia niań i objęcie ich ochroną ubezpieczeniową.

Ustawa wprowadza bowiem korzystne dla rodziców powierzających niani zajmowanie się dzieckiem w wieku do 3 lat rozwiązania z zakresu ubezpieczeń społecznych – opłacanie składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe oraz na ubezpieczenie zdrowotne przez ZUS, co ma zachęcić do ujawniania zatrudnienia w charakterze niani. Skorzystanie z powyższego mechanizmu jest możliwe w przypadku spełnienia następujących warunków:

a) niania została zgłoszona przez rodzica do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego,

b) rodzice albo rodzic samotnie wychowujący dziecko są zatrudnieni, świadczą usługi na podstawie umowy cywilnoprawnej stanowiącej tytuł do ubezpieczeń społecznych, prowadzą pozarolniczą działalność lub działalność rolniczą,

c) dziecko nie jest umieszczone w żłobku, klubie dziecięcym oraz nie zostało objęte opieką sprawowaną przez dziennego opiekuna.

Wówczas ZUS opłaca ww. składki od podstawy stanowiącej kwotę nie wyższą niż wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę. Jeżeli w umowie uaktywniającej wskazano wyższe wynagrodzenie – od nadwyżki ponad kwotę odpowiadającą minimalnemu wynagrodzeniu za pracę składki opłacają rodzice dziecka. Podobnie, to na nich ciąży obowiązek opłacenia składek na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli niania dobrowolnie przystąpi do tego ubezpieczenia.

Ustawa formułuje zatem dwa dodatkowe ograniczenia w możliwości zatrudnienia niani – opieka nad dzieckiem nie może zostać zorganizowana w inny, ww. sposób oraz została ona ujęta w ramy czasowe uzależnione od wieku dziecka. Art. 2 ust. 3 Ustawy precyzuje tę drugą przesłankę, wskazując, że opieka nad dzieckiem może być sprawowana do końca roku szkolnego, w którym dziecko ukończy 3 rok życia lub – w przypadku gdy niemożliwe lub utrudnione jest objęcie dziecka wychowaniem przedszkolnym – 4 rok życia.

Z zestawienia ww. przepisów wynika zatem, że rodzice mogą zatrudniać nianie na podstawie umowy uaktywniającej do końca roku szkolnego, w którym ich dziecko skończy 3 lata. Prawidłowość takiej wykładni przepisów Ustawy potwierdził Sąd Najwyższy w wyrokach z 25 marca 2015 roku (sygn. akt III UK 156/14, III UK 158/14).

Oba ww. wyroki dotyczyły niani, która była zatrudniona u rodziców dziecka na podstawie umowy zlecenia, a następnie – po wejściu w życiu Ustawy, tj. od 1 października 2011 roku  – umowy uaktywniającej. ZUS potraktował jednak obie umowy odmiennie – w przypadku umowy zlecenia ustalił, że niania podlegała ubezpieczeniu społecznemu w pełnym zakresie, natomiast w stosunku do umowy uaktywniającej – odmówił jej takiej kwalifikacji ustalając podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w kwocie 0,00 złotych.

Oba wyroki, wydane w następstwie wniesienia odwołania od decyzji ZUS, zostały uchylone i przekazane do ponownego rozpoznania, przy czym Sąd Najwyższy wskazał na kilka kwestii, które stały się przedmiotem rozbieżności sądów niższych instancji. Sądy I i II instancji uznały bowiem, że stanowisko ZUS było prawidłowe, przy czym nie były zgodne, co do motywów takiego rozstrzygnięcia.

Sąd apelacyjny w swojej argumentacji odniósł się do przepisów ustawy o systemie oświaty, zgodnie z którym wychowanie przedszkolne obejmuje dzieci w wieku 3-6 lat. Uczęszczanie przez dziecko w omawianej sprawie do przedszkola było zdaniem tego sądu okolicznością wyłączającą możliwość zatrudnienia niani na preferencyjnych warunkach. Ponadto, sąd odniósł się do regulacji Ustawy, wskazujących na wyjątkowość sytuacji, gdy dziecko może zostać poddane opiece, o której mowa w Ustawie, do 4 roku życia, co miałoby dodatkowo przemawiać za tym, że objęcie wychowaniem przedszkolnym oraz sprawowanie opieki przez nianie wykluczają się nawzajem – zwłaszcza wobec finansowania składek z budżetu państwa przez ZUS.

Argumentacji takiej w żaden sposób nie podzielił Sąd Najwyższy, uznając, że stanowiłaby ona wykładnię contra legem, wobec jasnego, acz ustanawiającego specyficzne ramy czasowe sprawowania opieki, brzmienia art. 2 ust. 3 Ustawy. Określony zgodnie z nim końcowy moment opieki, jako skorelowany z datą urodzin dziecka, będzie mógł bowiem przypadać w „starym” lub „nowym” roku szkolnym. Zastosowanie przez sąd apelacyjny wykładni systemowej było zatem niepotrzebne, a wręcz błędne (z zestawienia regulacji Ustawy oraz ustawy o systemie oświaty wynika, że dzieci w wieku 3 lat mogą równolegle podlegać wychowaniu przedszkolnemu, jak i opiece niani).

Wydaje się, że bardziej uzasadnione były wątpliwości sądu I instancji, który swoje orzeczenie oparł na braku przepisów intertemporalnych, które regulowałyby sytuację, w której dziecko ukończyło 3 rok życia przed wejściem w życie Ustawy (w omawianej sprawie – 3 września 2011 roku, podczas gdy przepisy dotyczące umów uaktywniających weszły w życie 1 października 2011 roku).

Sąd Najwyższy nie odniósł się do tej kwestii jednoznacznie, być może uznając, że jasne sformułowanie momentu końcowego sprawowania opieki przez nianię, przemawia za tym, że także w takim przypadku możliwe jest korzystanie z umów uaktywniających. Tym samym, nie sam fakt ukończenia przez dziecko 3 lat był miarodajny dla stosowania Ustawy w przypadkach „granicznych” (de facto dotyczyło to dzieci urodzonych we wrześniu 2011 roku), ale spełnienie przesłanki z art. 2 ust. 3 Ustawy, tj. trwanie roku szkolnego, w którym dziecko ukończyło wskazany w Ustawie wiek.

Kancelaria rozwija praktykę transakcyjną, nieruchomościową i okołogiełdową.

Obsługując ponad 100 podmiotów gospodarczych rozwija także praktykę korporacyjną.

Kancelaria Prawa Pracy, FATCA i Prawo Piłki Nożnej to kolejne dziedziny specjalizacji Kancelarii. Kancelaria i jej prawnicy rozwinęli szereg węższych, ścisłych specjalizacji prawniczych, opierając je na dotychczas zdobytym w tego typu sprawach doświadczeniu.

 Do góry