Składka po terminie

Ubezpieczenie chorobowe nie zawsze jest ubezpieczeniem obowiązkowym, choć jest powiązane z podleganiem ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. W przypadku pewnych kategorii osób, enumeratywnie wskazanych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej jako „Ustawa”), tj. wymienionych w jej art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10, objęcie ubezpieczeniem chorobowym jest dobrowolne, dokonywane na wniosek ubezpieczonego.

Ustawa precyzuje ogólne granice czasowe trwania ochrony ubezpieczeniowej. Z jednej strony objęcie ubezpieczeniem następuje w dacie wskazanej we wniosku, jednak nie wcześniej niż od dnia jego złożenia. Pierwsza sytuacja znajdzie zastosowanie, gdy wniosek zostanie złożony w terminie 7 dni od dnia powstania obowiązku ubezpieczenia. Chociaż bowiem mowa jest tutaj o ubezpieczeniu chorobowym jako ubezpieczeniu dobrowolnym, to z uwagi na to, że można mu podlegać tylko wówczas, gdy jednocześnie jest się objętym obowiązkowo ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, to od dnia powstania obowiązku podlegania tym ubezpieczeniom rozpoczyna bieg terminu na zgłoszenie do ubezpieczenia.

Z drugiej strony ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe ustają:

  • od dnia wskazanego we wniosku o wyłączenie z tych ubezpieczeń, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został złożony,
  • od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie,
  • od dnia ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom.

Szczególnie istotny dla ubezpieczonych jest tutaj przypadek drugi. Opóźnienie w opłaceniu składki może bowiem powodować dotkliwe skutki z uwagi na wymagany, względem osób podlegających ubezpieczeniu dobrowolnie, dłuższy – aż 90 dniowy – okres wyczekiwania. Zgodnie jednak z art. 14 ust. 2 pkt 2 Ustawy, w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą i osób z nimi współpracujących, duchownych oraz osób wymienionych w art. 7 Ustawy, ZUS może, na wniosek ubezpieczonego wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie. Jest to zatem swoiste przywrócenie terminu do uiszczenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Jak w swoich wyrokach wskazuje Sąd Najwyższy, w sformułowaniu „nieopłacenie w terminie składki należnej na ubezpieczenie” kryją się 3 sytuacje: nieuiszczenie w ogóle składki za cały miesiąc, opłacenie składki w terminie lecz w niepełnej wysokości oraz uregulowanie należności składkowej w pełnej wysokości, ale po terminie. Tym samym koniecznym warunkiem objęcia i podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu jest terminowe opłacanie składki, a każda z powyższych sytuacji powoduje ustanie tego ubezpieczenia.

Skutkiem wydania pozytywnej decyzji przez ZUS jest natomiast nie tyle ponowne nawiązanie, co kontynuowanie dotychczasowego stosunku ubezpieczenia społecznego. Odmowa ZUS z kolei potwierdza następujący z mocy prawa skutek ustania dobrowolnego ubezpieczenia (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2001 roku, sygn. akt II UKN 518/00 oraz z dnia 17 maja 2012 roku, sygn. akt I UK 408/11)

Kluczową kwestią pozostają zatem przesłanki udzielenia przez ZUS przedmiotowej zgody. Przepisy w tym zakresie nie formułują żadnych wytycznych – z brzmienia art. 14 ust. 2 pkt 2 Ustawy wynika jedynie, że mają to być przypadki „uzasadnione”, a ZUS wydać zgodę może, a nie musi. Jak jednak trafnie wskazuje się w orzecznictwie, kompetencja ZUS nie może oznaczać dowolności – decyzja w przedmiocie udzielenia, bądź nie, zgody powinna być wydana w oparciu o sprawdzalne i sprawiedliwie kryteria, co może podlegać późniejszej ocenie sądu.

Zdaniem Sądu Najwyższego, mimo że przesłanki przywrócenia terminu na opłacenie składek na ubezpieczenie społeczne nie zostały określone przez ustawodawcę, to oczywiste jest, że okolicznościami, które powinny być brane pod uwagę są przebieg samego ubezpieczenia oraz przyczyna uchybienia terminowi. Skoro bowiem ustawodawca warunkuje ciągłość podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od terminowego uiszczenia składek, to dotychczasowy sposób wywiązywania się przez ubezpieczonego z tego obowiązku nie może pozostawać bez znaczenia dla oceny zasadności wniosku o wyrażenie zgody na uregulowanie należności z opóźnieniem. Na drugiej szali należy natomiast położyć przyczyny samego opóźnienia.

Powyższą zasadę Sąd Najwyższy zastosował w wyroku z dnia 6 sierpnia 2015 roku (sygn. akt III UK 233/14). W sprawie rozpoznawanej wówczas przez Sąd, ZUS odmówił ubezpieczonej prawa do zasiłku chorobowego a następnie macierzyńskiego z uwagi na brak 90-dniowego okresu ubezpieczenia. Przerwa w okresie wyczekiwania wynikała z nieopłacenia w terminie składki na ubezpieczenie społeczne z powodu pobytu ubezpieczonej w szpitalu związku z zagrożeniem ciąży. Jednocześnie była ona osobą prowadzącą od wielu lat działalność gospodarczą, która wielokrotnie (aż 68 razy) opłacała składki – za siebie i swoich pracowników – z opóźnieniem.

Zdaniem Sądu I instancji, okoliczność, iż ubezpieczona w dniach, w których przypadał termin płatności składek podlegała hospitalizacji była wystarczająca do uznania, że opóźnienie w opłaceniu składek nastąpiło z przyczyn przez nią niezawinionych. Z uwagi na nagłe pogorszenie się jej stanu zdrowia i zagrożenie ciąży nie można także było od niej wymagać, aby zadbała o to, żeby ktoś inny dokonał płatności, które zawsze realizowała sama. Takiej decyzji nie mógł podważać nawet fakt, że ubezpieczona w dotychczasowym przebiegu swojego ubezpieczenia nagminnie opóźniała się z płatnościami na rzecz ZUS, bowiem każdy taki przypadek powinien podlegać osobnemu rozważeniu.

Diametralnie odmienne stanowisko zajął w sprawie sąd II instancji, który położył nacisk na drugie kryterium. Sąd ten jednocześnie wskazał na to, że ubezpieczona była wieloletnim przedsiębiorcą, w związku z czym należy od niej oczekiwać profesjonalizmu i rozeznania w obowiązkach dotyczących prowadzonej działalności gospodarczej, w tym także tych dotyczących podlegania ubezpieczeniom społecznym. Zdaniem tego sądu dopiero ciąża skłoniła ubezpieczoną do złożenia wniosku o przywrócenie terminów do opłacenia składek, także tych za odległe okresy ubezpieczenia. Tym samym sąd II instancji podtrzymał decyzję ZUS.

Sąd Najwyższy natomiast przychylił się do wyroku sądu I instancji. Wskazał jednocześnie, że przy ocenie zasadności przywrócenia terminu należy brać pod uwagę oba wyżej omówione kryteria, przy czym mogą mieć miejsce zarówno sytuacje, gdy pomimo nienagannego, długotrwałego przebiegu ubezpieczenia, opóźnienie w opłaceniu składki będzie nieuzasadnione i nie będzie zasługiwało na przywrócenie terminu, jak i takie sytuacje, gdy pomimo wielokrotnych uchybień, kolejne z nich będzie spowodowane tak doniosłą przyczyną, niezawinioną przez ubezpieczonego, że termin winien zostać przywrócony. Niezaprzeczalnie za tę drugą sytuację należało uznać nagły  pobyt ubezpieczonej w szpitalu w związku z powikłaniami ciąży.

Na marginesie należy dodać, że naprzeciw takim sytuacjom, jak ta, która legła u podstaw omawianego wyroku, wychodzi nowelizacja ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej jako „Ustawa zasiłkowa”), przy czym nijako zmiana ta ma kompensować osobom prowadzącym pozarolnicza działalność gospodarczą dużo mniej korzystne zasady ustalania podstawy wymiaru zasiłku (liczonej jako suma najniższej podstawy wymiaru oraz średniej nadwyżki ponad tę kwotę, w przypadku okresu ubezpieczenia trwającego krócej niż 12 miesięcy). Zgodnie z nowym art. 48a ust. 4 ustawy zasiłkowej, do podstawy wymiaru zasiłku będzie wliczany również przeciętny miesięczny przychód za miesiące przed przerwą w ubezpieczeniu, jeżeli nie wiązała się ona z ustaniem tytułu do ubezpieczenia społecznego, a jedynie nieopłaceniem lub opóźnieniem w opłaceniu składki. Z punktu widzenia obliczania podstawy wymiaru zasiłku, przerwa w ubezpieczeniu spowodowana tymi zdarzeniami nie będzie miała zatem znaczenia.

Katarzyna Kamińska

W Kancelarii zajmuje się prawem korporacyjnym oraz prawem pracy, z uwzględnieniem zagadnień dotyczących problematyki ubezpieczeń społecznych

Czytaj dalej...

Kancelaria rozwija praktykę transakcyjną, nieruchomościową i okołogiełdową.

Obsługując ponad 100 podmiotów gospodarczych rozwija także praktykę korporacyjną.

Kancelaria Prawa Pracy, FATCA i Prawo Piłki Nożnej to kolejne dziedziny specjalizacji Kancelarii. Kancelaria i jej prawnicy rozwinęli szereg węższych, ścisłych specjalizacji prawniczych, opierając je na dotychczas zdobytym w tego typu sprawach doświadczeniu.

 Do góry