Przedawnienie odroczone w czasie

Komentarz Kamińskiej dla dziennika "Rzeczpospolita" z dnia 10 grudnia 2015 roku (dodatek: Praca i ZUS).

W pewnych sytuacjach po stronie płatnika może wystąpić nadpłata składek ZUS. Mamy wówczas do czynienia ze składkami nienależnie opłaconymi. Chociaż ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych  (dalej: ustawa o sus) nie definiuje tego pojęcia, to w doktrynie wskazuje się, że obejmuje ono dwa przypadki:

- gdy istniała podstawa prawna do opłacenia składki, jednak wpłacono ją w kwocie wyższej niż należna oraz

- gdy składka została opłacona mimo braku podstawy prawnej.

Z punktu widzenia płatnika składek istotne są w tym kontekście zasady ubiegania się o zwrot nienależnie wpłaconych kwot i terminy przedawnienia. Zasady te reguluje art. 24 ustawy o sus.

Najpierw rozliczenie…

Nienależnie opłacone składki ZUS w pierwszej kolejności zalicza na poczet zaległych i bieżących składek, a w razie ich braku – na poczet przyszłych wpłat, chyba że płatnik złoży wniosek o ich zwrot. Jednocześnie ZUS ma obowiązek poinformować płatnika o kwocie nienależnie opłaconych składek, jeśli przekracza ona koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (obecnie to kwota 11,60 zł). Gdy płatnik zwróci się o zwrot nadpłaty, ZUS powinien go zrealizować w terminie 30 dni od dnia wpływu wniosku w tej sprawie. W przeciwnym wypadku musi do niego doliczyć odsetki według stawki właściwej dla zaległości podatkowych, liczonych od dnia złożenia wniosku.

…potem zwrot

Ubiegając się o zwrot składek płatnik musi zwrócić uwagę także na to, czy dochodzona przez niego kwota nie uległa przedawnieniu. Termin przedawnienia wynosi obecnie 5 lat i liczony jest od dnia otrzymania zawiadomienia z ZUS o kwocie nienależnie opłaconych składek lub od dnia opłacenia składek, jeżeli takiego zawiadomienia nie było. Bieg terminu przedawnienia ulega przy tym zawieszeniu:

  • od wszczęcia postępowania w przedmiocie nienależnie opłaconych składek do jego prawomocnego zakończenia,
  • od dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie uległo uprawomocnieniu, jeżeli wydanie decyzji w sprawie nienależnie opłaconych składek jest uzależnione od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd, nie dłużej jednak niż na 2 lata,
  • od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy,
  • od dnia wszczęcia postępowania w przedmiocie braku obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym lub obniżającej podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia do dnia, w którym decyzja ZUS stała się prawomocna.

Termin do wyboru

Przytoczone przepisy – dokładnie art. 24 ust. 6g i 6h ustawy o sus – obowiązują od 20 lipca 2011 r. Dodatkowo okres przedawnienia skrócono wówczas z 10 do 5 lat na podstawie ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (dalej: ustawa o redukcji obowiązków). Z uwagi na tę właśnie zmianę, ustawa wprowadziła specyficzne przepisy intertemporalne (międzyczasowe). Zgodnie z nimi nowy 5-letni okres przedawnienia należy liczyć od dnia jej wejścia w życie, czyli od 20 lipca 2011 r., chyba że do tego dnia nastąpiło przedawnienie na podstawie dotychczasowego 10-letniego okresu. Oznacza to, że dla należności składkowych sprzed wejścia w życie omawianej nowelizacji, każdorazowo należy ustalić termin przedawnienia według nowych oraz starych zasad i wybrać ten korzystniejszy dla płatnika.

Stosowanie w praktyce tych regulacji nastręcza jednak problemy zarówno oddziałom ZUS, jak i sądom powszechnym. Powstaje bowiem wątpliwość, które przepisy regulujące tę problematykę należy stosować. Czy wystarczy ustalić termin przedawnienia zgodnie z powyższymi zasadami określonymi w przepisach intertemporalnych ustawy, czy też należy brać pod uwagę także przepis art. 24 ust. 6g ustawy o sus wskazujący moment rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia.

Zdaniem Sądu Najwyższego prawidłowa wykładnia art. 24 ust. 6g ustawy o sus powiązana jest z całą procedurą zwrotu nienależnie opłaconych składek (wyrok z 8 września 2015 r., I U 405/14).

Różne poglądy sądów

W sprawie, w której zapadł ten wyrok, płatnik dochodził zwrotu składek za okres od 1999 r. do 2008 r. Nadpłata wynikała z decyzji wydanej przez ZUS, w której organ stwierdził, że jeden z pracowników nie podlegał w spornym okresie obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznym z tytułu umowy o pracę. Decyzja ta, po zaskarżeniu do sądu, uprawomocniła się 11 stycznia 2011 r. W konsekwencji ZUS zawiadomieniem z 30 marca 2012 r. poinformował płatnika o nadpłacie powstałej na jego koncie. Jednocześnie uznał, biorąc pod uwagę 10-letni termin przedawnienia, że na 20 lipca 2011 r. składki za okres od 1999 r. do 2001 r. przedawniły się, ponieważ do tego dnia upłynął cały 10-letni okres.

Stanowisko sądów, które rozpoznawały odwołanie od tej decyzji, było niejednolite. Sąd I instancji uznał, że termin przedawnienia jeszcze nie upłynął z uwagi na jego zawieszenie w czasie trwania postępowania przed ZUS. Sąd II instancji podzielił zdanie ZUS przyjmując, że skoro 10-letni okres przedawnienia mieści się w przedziale czasowym od 20 lipca 2001 r. do 20 lipca 2011 r., to składki nienależnie opłacone wcześniej uległy przedawnieniu.

W jeszcze inny sposób orzekł Sąd Najwyższy, przychylając się jednocześnie do wykładni prezentowanej przez płatnika składek. Sposób obliczenia terminu przedawnienia zastosowany przez ZUS oraz sąd II instancji mógłby mieć – zdaniem SN – zastosowanie w przypadku, gdyby płatnik nie otrzymał od ZUS zawiadomienia o kwocie nadpłaty podlegającej zwrotowi. Natomiast w sytuacji, gdy ZUS wydał taką decyzję, należy zastosować art. 24 ust. 6g pkt 1 ustawy o sus, wskazujący że termin przedawnienia rozpoczyna bieg od momentu wydania takiego zawiadomienia. W konsekwencji roszczenie płatnika było uzasadnione.

Stanowisko przyjęte przez SN jest korzystne dla płatników składek. Możliwe są bowiem sytuacje takie, jak w omawianym wyroku, że do wydania zawiadomienia przez ZUS dojdzie po upływie okresu przedawnienia. Wtedy właściwy dla sytuacji płatnika jest „nowy” okres przedawnienia, zapoczątkowany wydaniem zawiadomienia.

Problem dla Trybunału

Powyższy wyrok wskazuje, jak problematyczne może być stosowanie przepisów dotyczących przedawnienia roszczenia o zwrot nienależnie opłaconych składek. Instytucja ta nastręcza problemy nie tylko organom stosującym prawo, ale także ustawodawcy. Wspomniana zmiana art. 24 ustawy o sus jest bowiem pokłosiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 maja 2010 r. (P 29/08), w którym dotychczasowe przepisy dotyczące przedawnienia zostały uznane za niezgodne z konstytucją z dwóch powodów.

Po pierwsze – możliwe były sytuacje, w których płatnik składek, mimo zachowania wymaganej staranności o własne sprawy, nie mógł skutecznie dochodzić zwrotu nienależnie opłaconych składek, ponieważ przed dniem uprawomocnienia się decyzji stwierdzającej brak obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym składki nie były jeszcze nienależne, a po prawomocności decyzji stałyby się przedawnione.

Drugą kwestią było różnicowanie sytuacji prawnej płatników i ZUS z uwagi na obowiązujący 10-letni termin przedawnienia w przypadku należności ZUS, a 5-letni – w przypadku gdy zwrotu składek dochodził płatnik.

Obecnie terminy przedawnienia zarówno dla ZUS, jak i płatników składek są równe i wynoszą 5 lat. Nadal jednak pozostaje problem wynikający z możliwości przedawnienia składek przed uznaniem ich za nienależnie opłacone. Przepis art. 24 ustawy o sus nie uwzględnia bowiem sytuacji zwrotu składek w przypadku uznania płatnika za zmarłego. Stosowne postępowanie na drodze cywilnej może być rozpoczęte z upływem 10 lat od zaginięcia danej osoby. W tym czasie nienależnie opłacone składki staną się już zatem przedawnione. Ponieważ taka sytuacja miała miejsce w rzeczywistości i stała się podstawą skargi konstytucyjnej, Trybunał Konstytucyjny po raz kolejny przyjrzy się konstrukcji art. 24 ustawy o sus.

Katarzyna Kamińska

W Kancelarii zajmuje się prawem korporacyjnym oraz prawem pracy, z uwzględnieniem zagadnień dotyczących problematyki ubezpieczeń społecznych

Czytaj dalej...

Kancelaria rozwija praktykę transakcyjną, nieruchomościową i okołogiełdową.

Obsługując ponad 100 podmiotów gospodarczych rozwija także praktykę korporacyjną.

Kancelaria Prawa Pracy, FATCA i Prawo Piłki Nożnej to kolejne dziedziny specjalizacji Kancelarii. Kancelaria i jej prawnicy rozwinęli szereg węższych, ścisłych specjalizacji prawniczych, opierając je na dotychczas zdobytym w tego typu sprawach doświadczeniu.

 Do góry